Phi Vân Điệp Khúc

Cội nguồn của một điệp khúc bay bổng

Phi Vân Điệp Khúc ra đời vào khoảng sau 1975 trong bối cảnh đất nước vừa thống nhất, đời sống văn hóa nghệ thuật bắt đầu bừng lên sức sống mới. Thuở ấy, sân khấu cải lương vẫn đang say sưa với những bài bản cổ xưa, những điệu lý đã truyền qua bao thế hệ. Kho tàng bài bản giàu có nhưng ít có thêm những viên ngọc mới. Khi đó, NSND Văn Giỏi đã sáng tác Phi Vân Điệp Khúc, một tiếng nói mới mẻ nhưng mang đậm hơi thở của cội nguồn.

Giới mộ điệu thường ca ngợi là "phù thủy" của âm nhạc tài tử miền Nam, NSND Văn Giỏi, một nghệ sĩ đa tài, không chỉ nổi tiếng với tài đàn guitar phím lõm mà còn là một nhà sáng tác tài ba. Phi Vân Điệp Khúc được xem là dấu son rực rỡ trong sự nghiệp sáng tác của ông. Chỉ vài tháng sau khi giai điệu này ra đời, ông tiếp tục viết nên "Đoản Khúc Lam Giang". Cùng với "Vọng Kim Lang" (do NSND Thanh Hải cải biên từ dân ca Bài Chòi), bộ ba tác phẩm này đã trở thành "linh hồn", tạo nên thế chân vạc vững chãi cho âm nhạc cải lương hiện đại. Dù không phổ biến đại trà như những bài bản vui nhộn, nhưng Phi Vân Điệp Khúc luôn giữ một vị thế trang trọng trong lòng giới mộ điệu và các nghệ sĩ lão thành bởi giá trị biểu cảm sâu sắc.

Tên gọi "Phi Vân Điệp Khúc" mang đậm chất văn học và triết lý. "Phi Vân" có nghĩa là mây bay, tượng trưng cho sự phiêu du, bay bổng; "Điệp Khúc" là phần nhạc được lặp lại nhiều lần, tạo nên sự ấn tượng sâu sắc cho người nghe. Cái tên này gợi lên hình ảnh những áng mây trôi bồng bềnh, chuyên chở nỗi buồn man mác, phù hợp với tính chất cảm xúc của giai điệu.

Cách ca Phi Vân Điệp Khúc

Cấu trúc phổ biến được truyền lại là 33 câu nhịp đôi, chia làm phần mở đầu (câu 1-21) não nùng, tạo không khí trầm mặc và phần điệp khúc (câu 22-33) được gọi là "Phi Vân Điệp Khúc Lớp Vỹ” thì ai oán, da diết hơn phần đầu. Phi Vân Điệp Khúc có nhịp chậm, hơi dài, câu nhạc xuôi, ít gãy khúc. Âm vực không quá rộng, không đòi hỏi kỹ thuật phô trương, nhưng người ca phải giữ được hơi đều và biết xử lý luyến láy, nhường chỗ cho khoảng lặng, dừng đúng chỗ để câu nhạc có không gian “thở”. Nghe "Phi Vân", người ta cảm giác như đang trôi theo một dòng suy tưởng miên man, không có những điểm nhấn gắt gỏng mà chỉ là những gợn sóng cảm xúc lan tỏa nhẹ nhàng.

Chính vì đặc điểm đó, Phi Vân Điệp Khúc không thích hợp cho những đoạn thoại căng thẳng hay đối đáp trực diện. Thường được ca khi câu chuyện đã có độ lắng, nhân vật bắt đầu bộc lộ suy tư, giằng xé nội tâm, nâng đỡ tâm trạng nhân vật hoặc khi sân khấu cần một nốt trầm để chuyển cảnh. Do đó, dù không xuất hiện dày đặc, Phi Vân Điệp Khúc lại thường rơi vào những lớp diễn “đắt”, nơi cảm xúc phải được dẫn dắt một cách tinh tế.

Trong thực tế sân khấu, Phi Vân Điệp Khúc rất ít khi đứng riêng lẻ. Bài thường được viết ca nối với các bài bản khác để tạo mạch cảm xúc liền lạc. Phổ biến nhất là đi chung với các bài thuộc hơi Oán hoặc các bài chậm, trầm buồn nhất là "Đoản Khúc Lam Giang", hoặc nối sau một lớp nói lối dài. Có trường hợp, Phi Vân Điệp Khúc được dùng như một đoạn trung chuyển, sau đó quay về vọng cổ hoặc sang một bài quen tai hơn để khán giả không bị hụt cảm xúc. Người trong nghề vẫn nói vui rằng đây là bài “khó xài”: xài không khéo thì nhạt, nhưng xài đúng chỗ thì lớp diễn lập tức có chiều sâu. Điều đó lý giải vì sao bài bản này tồn tại âm thầm, không ồn ào, nhưng không hề bị lãng quên. Dù được đàn theo dây Đào cho giọng nữ trong trẻo, dây Kép cho nam trầm ấm hay dây Xề mùi mẫn, giai điệu này vẫn luôn giữ được cái chất "phi vân" – nhẹ nhàng, lơ lửng nhưng ám ảnh khôn nguôi.

Lời ca quen thuộc bài Bến sông chờ có sử dụng Phi vân điệp khúc Lớp Vỹ:
“Hỡi hỡi cô lái đò, sao đành lòng quên, 
Bỏ sông, bỏ đò, bỏ người tình xưa
Bước đi theo chồng, để dòng sông não nề lắng trôi, để tình tôi lỡ làng ước mơ
Để dòng sông não nề lắng trôi, để tình tôi lỡ làng ước mơ.”

Dấu ấn Phi Vân Điệp Khúc

Tuy không gắn liền với một vai diễn "đóng đinh" cụ thể nào, nhưng Phi Vân Điệp Khúc lại là mảnh đất màu mỡ để các nghệ sĩ phô diễn chiều sâu tâm hồn. Những giọng ca trầm ấm, điềm đạm thường xử lý bài này rất thuyết phục. Cái hay của người nghệ sĩ khi thể hiện bài này không nằm ở việc khoe kỹ thuật, họ không xem đây là bài để “khoe giọng”, mà là bài để giữ mạch cảm xúc trôi chảy.

Với khán giả, Phi Vân Điệp Khúc có thể là một cái tên "nghe thì nhớ, gọi tên thì quên". Nhiều người nghe giai điệu vang lên thì thấy quen thuộc đến nao lòng, dù chẳng thể gọi chính xác tên bài. Điều đó không làm giảm đi giá trị tác phẩm, mà ngược lại, nó chứng minh rằng giai điệu ấy đã thẩm thấu vào ký ức của người yêu cải lương một cách tự nhiên và bền bỉ.

Trong bối cảnh sân khấu hiện đại ưu tiên tiết tấu nhanh, Phi Vân Điệp Khúc có thể xuất hiện ít hơn. Nhưng mỗi khi cất lên, nó như một lời nhắc nhở nhẹ nhàng rằng: Cải lương không chỉ cần những cao trào bùng nổ, mà còn rất cần những khoảng lặng tinh tế để cảm xúc có nơi đọng lại và thăng hoa.