Ngọc Giàu - Viên kỳ ngọc của sân khấu cải lương

NSND Ngọc Giàu - một trong những tượng đài kiệt xuất của sân khấu cải lương từ nửa sau thế kỷ 20 cho đến nay. Với hành trình gần 70 năm bền bỉ dưới ánh đèn sân khấu, bà không chỉ là một nhân chứng sống cho thời kỳ hoàng kim của môn nghệ thuật truyền thống này mà còn là một tấm gương về sự khổ luyện, cùng ý chí sắt đá.

Chặng đường khởi nghiệp gian nan

Ngọc Giàu tên khai sinh là Phong Thị Ngọc Giàu, sinh ngày 13 tháng 7 năm 1945 (có tài liệu ghi 13 tháng 12) tại Thủ Thiêm, tỉnh Gia Định xưa, nay thuộc TP. HCM. Mặc dù quê gốc ở thành phố Huế và thuộc dòng dõi con cháu của quý phi Lê Ngọc Bình, nhưng gia cảnh tuổi thơ của bà lại trải qua chuỗi ngày nghèo khó. Gia đình đông con phải sống trong túp lều xiêu vẹo, nhiều thời điểm túng quẫn đến mức phải đi dọc các con đường hẻm chẻ cây lát, cây nắn lấy phần ngọn luộc ăn lót dạ qua ngày. Chính bối cảnh gian khó ấy đã sớm hun đúc nên tư chất kiên cường và tấm lòng nhạy cảm với đời sống lao động của nữ nghệ sĩ.

Năm lên 7 tuổi, khi mang cơm cho cha làm tài xế xe lu giữa trưa nắng gắt, thấy sự vất vả nhễ nhại mồ hôi của đấng sinh thành, bà đã lâm râm khấn nguyện có thể kiếm được mỗi tháng 5 đồng để cha được nghỉ ngơi. Cơ duyên nghệ thuật đến khi bà được nhận làm thuê và tham gia các vai tỳ nữ, múa cấy lúa, múa ươm tơ cho gánh hát Kim Phụng. Sau đó, bà cùng anh trai gia nhập đoàn Sơn Đông mãi võ rồi đi hát lót tại các quán cơm ở Sài Gòn. Đến năm 12 tuổi, bà chính thức bước chân vào gánh hát Mai Lan Phương – Ngọc Chiểu, với công việc ban đầu là ngâm thơ hậu trường và làm tỳ nữ.

Từ đào nhì thành đào chính và các giải thưởng

Năm 13 tuổi, tài năng của Ngọc Giàu thực sự bùng nổ khi bà chuyển sang đoàn Ngọc Kiều của bầu Hoàng Kinh – Ngọc Đáng. Chỉ trong vỏn vẹn hai tháng từ vị trí đào nhì, bà đã được đôn lên đảm nhiệm vai đào chánh nhờ giọng ca thiên phú và khả năng hóa thân nhân vật sắc sảo. Trong một đêm diễn vở Đôi Mắt Giai Nhân tại Quảng Ngãi, giọng ca của bà đã lọt vào mắt xanh của bà bầu đoàn Kim Chưởng, một trong những đại bang cải lương lừng lẫy nhất thời bấy giờ, mở đường cho bà lưu diễn khắp các tỉnh miền Trung và Đồng bằng sông Cửu Long để rèn giũa bản lĩnh sân khấu.

Đến năm 1958, sự nghiệp của bà bước sang trang mới khi tham gia đêm khai trương rạp Hưng Đạo với vai đào chính trong vở Hai Cánh Én Đầu Xuân, đóng cặp cùng danh ca Minh Chí. Ấn tượng trước chất giọng độc đáo của bà, nghệ sĩ Minh Chí đã giới thiệu Ngọc Giàu với hãng đĩa Châu Á và sau đó được soạn giả Hà Triều – Hoa Phượng mời về đoàn Thanh Minh – Thanh Nga, mở ra thời kỳ rực rỡ nhất trong sự nghiệp cải lương của bà.

Hệ thống giải thưởng của NSND Ngọc Giàu là minh chứng cho sự công nhận của giới chuyên môn. Năm 1960, khi mới 15 tuổi, Ngọc Giàu đã xuất sắc đoạt Huy chương Vàng Giải Thanh Tâm thông qua vai đào chính Điêu Thuyền trong vở Thần Nữ Dâng Ngũ Linh Kỳ. Bà trở thành nghệ sĩ trẻ tuổi nhất trong lịch sử đoạt được giải thưởng danh giá này. Đến năm 1967, bà tiếp tục đoạt Giải Thanh Tâm Xuất Sắc, danh hiệu cao quý bậc nhất sân khấu Nam Bộ, khẳng định vị thế đỉnh cao bên cạnh hai nữ danh ca Thanh Nga và Bạch Tuyết. Không chỉ dừng lại ở cải lương, giai đoạn chuyển mình sang kịch nói đã mang về cho bà hai Giải Mai Vàng liên tiếp vào năm 1995 và 1996. Năm 1988, Ngọc Giàu được nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú và danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân cao quý vào năm 2012.

Những vai diễn để đời

Trong hơn 100 vai diễn từng đảm nhận, vai Thái hậu Dương Vân Nga đã trở thành chuẩn mực về khí phách uy nghi và nội tâm giằng xé của một vị đại diện triều đình đứng trước sứ mệnh bảo vệ giang sơn. Ở vai Thị Lộ trong Rạng Ngọc Côn Sơn, bà lột tả vẻ đẹp thanh cao và tâm hồn nhân hậu, còn với nhân vật Nhung trong Tướng Cướp Bạch Hải Đường, bà thể hiện sự biến hóa tâm lý sắc nét giữa lầm lỗi và ghen tuông. Đặc biệt nhất là trong chuyến lưu diễn lịch sử năm 1984 do UBND TP.HCM tổ chức theo lời mời của UNESCO đưa đoàn 2.84 sang biểu diễn tại Tây Âu, Ngọc Giàu đã tạo nên một hiện tượng khi xung phong đóng thêm hai vai phụ là bà Hai Hương và cô Bảy Cán Vá trong vở Đời Cô Lựu để tiết kiệm chi phí cho đoàn. Lối diễn hề lẳng chân thật, duyên dáng của bà trong vai Bảy Cán Vá đã tạo nên một hiện tượng thưởng thức lớn, biến vai diễn vốn rất nhỏ trên kịch bản trở thành điểm sáng của toàn bộ vở diễn.

Triết lý ca diễn của bà dựa trên cốt lõi của sự chân thật, với phương châm diễn mà như không diễn. Bà không chuộng lối diễn cường điệu mà chú trọng khai thác chiều sâu tâm lý nhân vật qua ánh mắt, đài từ và nhịp thở. Để đóng vai kép nam Lục Vân Tiên, bà đã dành ròng rã ba tháng trời học từng điệu bộ, thế đứng và cách xòe quạt từ cô Hai Kim Cúc, cũng như nghiên cứu tiếng cười ngạo nghễ của nhân vật đặc biệt Đổng Trác từ NSND Thành Tôn. Chính nhờ sự cầu thị này, giọng ca và lối diễn của bà đã trở thành chuẩn mực cho nhiều thế hệ học trò kế thừa, tiêu biểu như danh ca Hương Lan và nghệ sĩ Ngọc Huyền. Trong vai trò người thầy mẫu mực, người truyền nghề, bà luôn nhắc nhở thế hệ trẻ phải tiết chế giọng hát, tránh việc la hét làm mất đi tính thẩm mỹ của bài vọng cổ, đồng thời phải biết lắng nghe bạn diễn để thoại từ chính cảm xúc bên trong.

Bứt phá đa không gian

Khi cải lương đứng trước những biến động vào thập niên 1990 và 2000, sự nhạy bén đã đưa Ngọc Giàu sang lĩnh vực kịch nói và tấu hài, trở thành một trong những gương mặt trụ cột của sân khấu Kịch Sài Gòn do bầu Phước Sang quản lý. Đặc biệt, cặp bài trùng tấu hài giữa bà và nghệ sĩ Hồng Nga từng liên tục xuất hiện tại các đại nhạc hội khắp miền Nam, góp phần vào giai đoạn hoàng kim của hài kịch Nam Bộ.

Ở tuổi xế chiều, bà tiếp tục khẳng định sức sống nghệ thuật bền bỉ khi lấn sân sang lĩnh vực điện ảnh và trở thành gương mặt không thể thiếu trên màn ảnh rộng với nhiều vai diễn ấn tượng. Tuy xuất hiện không nhiều nhưng lại đóng vai trò là nút thắt tâm lý quan trọng đối với chuyển biến của các nhân vật chính, chứng minh sức mạnh của một diễn viên gạo cội có thể làm chủ khung hình chỉ bằng một ánh mắt.

Đời sống riêng trắc trở và bến đỗ bình yên cuối đời

Đằng sau hào quang sân khấu là những nỗi đau âm ỉ. Năm 17 tuổi, khi đang là danh ca nổi tiếng, bà bước vào cuộc hôn nhân do gia đình sắp đặt với một người đàn ông lớn hơn mình 32 tuổi để trả nghĩa cho cha mẹ. Cuộc hôn nhân kéo dài 19 năm ấy trôi qua trong sự chiều chuộng của người chồng nhưng thiếu vắng tình yêu lứa đôi trọn vẹn. Bi kịch lớn nhất cuộc đời bà là sự ra đi của người con gái đầu lòng khi còn trẻ. Nỗi đau mất con khiến bà suy sụp tinh thần sâu sắc, phải bỏ hát suốt 5 tháng liền, hằng ngày đi lang thang từ chiều tối đến hừng sáng trong nỗi cô đơn thương nhớ con. Do khóc quá nhiều trong thời gian dài, năm 30 tuổi bà từng bị đục thủy tinh thể. Sau khi con mất, cuộc hôn nhân đầu tiên của bà cũng khép lại.

Năm 1980, định mệnh đã cho bà gặp người chồng thứ hai trong những lần bà đi thăm mộ con gái, khi ông lặng lẽ đến giúp bà rửa dọn phần mộ. Sự chân thành của người đàn ông kém tuổi, trầm lặng ấy đã chữa lành những tổn thương tinh thần của bà và gắn kết họ trong một cuộc hôn nhân hạnh phúc kéo dài hơn 40 năm, với sự đối lập tính cách bổ trợ hoàn hảo cho nhau. Hai người có một người con gái hiện đã trưởng thành và định cư tại Mỹ.

Hiện tại, ở tuổi 80, bà tận hưởng cuộc sống bình dị bên người chồng thứ hai tại căn nhà nhỏ ở TP.HCM. Dù bị thoái hóa khớp xương sống khiến việc đi lại gặp khó khăn, bà vẫn giữ tinh thần lạc quan, chăm sóc cây cảnh và tiếp tục cống hiến cho nghệ thuật khi có cơ hội phù hợp.

NSND Ngọc Giàu là một hình mẫu nghệ sĩ điển hình cho sự kết hợp giữa tài năng bẩm sinh và tinh thần lao động nghệ thuật bền bỉ. Hành trình nghệ thuật kéo dài gần bảy thập kỷ của bà phản ánh sự phát triển của nghệ thuật biểu diễn Nam Bộ qua nhiều thời kỳ lịch sử. Từ chiếc nôi Cải lương Nam Bộ kinh điển, bà đã mở rộng không gian sáng tạo sang Kịch nói, Tấu hài và Điện ảnh hiện đại, ở bất kỳ lĩnh vực nào cũng để lại dấu ấn đậm nét.